घरभाडं न भरल्यामुळे भारताच्या माजी पंतप्रधानाला घरातून बाहेर काढलं होते,असं कधी तुम्ही ऐकलं का?
लेख:
नंदा यांचा जन्म ४ जुलै १८९८ रोजी ब्रिटीश भारतातील पंजाब प्रांतातील सियालकोट येथे एका पंजाबी हिंदू खत्री कुटुंबात झाला होता. यांचे निधन १५ जानेवारी १९९८ रोजी ९९ व्या वर्षी झाले. २५ नोव्हेंबर १९९७ रोजी झाला.
९४ वर्षीय एक वृद्ध भाड्याचे पैसे वेळेवर न भरल्यामुळे घरमालकाने त्यांना घराबाहेर हाकलले. त्यांच्या जवळ एक जुना पलंग, काही भांडी, एक बादली आणि घोकंपट्टी एवढेच सामान होते. त्यांनी मालकाला काही दिवसांची मुदत मागितली. शेजाऱ्यांनीही विनंती केली, आणि घरमालकाने अनिच्छेने थोडा वेळ दिला.
तेव्हा एक पत्रकार तिथून जात होता. त्याने हे दृश्य पाहून फोटो काढले आणि वृत्तपत्रासाठी बातमी तयार केली – “क्रूर जमीनदार पैशासाठी म्हातार्याला भाड्याच्या घरातून बाहेर काढतो.”
पण जेव्हा त्याच्या संपादकाने हे फोटो पाहिले, तेव्हा त्यांना धक्काच बसला. त्यांनी पत्रकाराला विचारले, “तू ओळखलंस का त्यांना?” पत्रकार म्हणाला, “नाही.” मग दुसऱ्या दिवशी वर्तमानपत्राच्या पहिल्या पानावर मोठी बातमी झळकली – “गुलझारीलाल नंदा, भारताचे माजी पंतप्रधान, एक दयनीय जीवन जगत.”
गुलझारीलाल नंदा दोन वेळा भारताचे कार्यवाहक पंतप्रधान होते, आणि अनेक वर्षे केंद्रीय मंत्रीही राहिले. परंतु त्यांच्याकडे स्वतःचे घर नव्हते. त्यांनी स्वातंत्र्यसैनिक भत्ता ५०० रूपये नाकारला होता, कारण “मी स्वातंत्र्यासाठी लढलो नव्हतो,” असे त्यांचे मत होते. शेवटी मित्रांच्या आग्रहावरून त्यांनी तो भत्ता स्वीकारला आणि त्यातूनच आपले घरभाडे भरत राहिले.
या बातमीने देशभर खळबळ उडवली. दुसऱ्याच दिवशी पंतप्रधानांनी मंत्र्यांचा आणि अधिकाऱ्यांचा ताफा त्यांच्या घरी पाठवला. घरमालक थक्क झाला. घर मालकाला समजले की तो ज्यांना घरातून हाकलत होता, ते देशाचे माजी पंतप्रधान होते. तो लाजून त्यांच्यासमोर नतमस्तक झाला.
सरकारने त्यांना सरकारी निवास आणि अन्य सुविधा देऊ केल्या. पण गुलझारीलाल नंदा यांनी नम्रतेने त्या नाकारल्या – “या वयात मला या गोष्टींचा काय उपयोग?” त्यांनी शेवटपर्यंत एक सामान्य नागरिकासारखे, गांधीवादी मूल्यांवर जगणे पसंत केले.
गुलझारीलाल नंदा यांना १९९७ मध्ये संयुक्त आघाडीच्या सरकारने भारतरत्न देऊन सन्मानित करण्यात आले. पण त्यांच्या साधेपणाचा सन्मान आपण मनापासून केला का?
गुलजारीलाल नंदा यांचे राजकीय जीवन अतिशय स्वच्छ, निष्ठावान आणि गांधीवादी मूल्यांवर आधारित होते. मात्र काँग्रेसने त्यांना कालांतराने साईडलाईन केल्याचे अनेक ऐतिहासिक संदर्भातून स्पष्ट होते.
गुलजारीलाल नंदा यांना काँग्रेसने साईडलाईन का केले?
१. कार्यवाहक पंतप्रधानपदानंतरही संपूर्ण पंतप्रधान न बनणे (१९६४ व १९६६):
पंडित नेहरूंच्या निधनानंतर २७ मे १९६४ रोजी गुलझारीलाल नंदा यांना कार्यवाहक पंतप्रधान बनवण्यात आले.
मात्र, पक्षश्रेष्ठींनी लालबहादूर शास्त्री यांना पूर्णवेळ पंतप्रधान बनवले.
शास्त्रींच्या मृत्यूनंतर ११ जानेवारी १९६६ रोजी पुन्हा नंदा यांना दुसऱ्यांदा कार्यवाहक पंतप्रधान बनवले गेले.
परंतु या वेळीही इंदिरा गांधी यांना काँग्रेसने पंतप्रधान बनवले.
या दोन्ही घटनांमधून स्पष्ट होते की नंदा यांना केवळ तात्पुरता पर्याय म्हणून वापरले गेले. इंदिरा गांधी पेक्षा अनुभवी नेते होते.
२. गटबाजीपासून दूर राहणं आणि स्वच्छ प्रतिमा:
नंदा हे गांधीवादी विचारांचे होते आणि सत्तेची हाव, गटबाजी वा राजकीय डावपेच यांपासून दूर राहिले.
त्यामुळे काँग्रेसमधील ‘पॉवर सर्किट’मध्ये ते कधीच फिट झाले नाहीत.
काँग्रेस पक्षाने त्यांच्याकडे केवळ गरज असताना पाहिले, आणि त्यानंतर हळूहळू दुर्लक्षित केले.
३. निवडणूक पराभव :
नंदा यांनी पुढील काळात हरियाणातून निवडणूक लढवली होती (१९७० च्या दशकात), परंतु त्यात पराभूत झाले.
यानंतर त्यांचा राजकीय प्रभाव संपुष्टात येऊ लागला आणि ते संसदेबाहेर गेले.
त्यांनी कुठलेही पद वा राजकीय गट यामध्ये सहभागी होण्याचा प्रयत्न केला नाही.
४. आणीबाणीच्या काळात पूर्ण शांतता:
१९७५-७७ च्या आणीबाणीच्या काळात, इंदिरा गांधींच्या सत्तेवर मोठा वाद सुरू असताना नंदा संपूर्णपणे शांत होते.
ना त्यांनी समर्थन केले, ना विरोध – ते सार्वजनिक जीवनातून जवळपास निवृत्त झाले होते.
५. राजकीय विस्मृती आणि शेवटचा काळ:
१९८० च्या दशकात काँग्रेसमध्ये राजीव गांधी यांचे युग सुरू झाले आणि नंदा यांचे नाव देखील कुठे घ्यावे लागे अशी गरज कोणाला वाटली नाही.
नंदा हे सामाजिक संस्थांमध्ये, गांधी विचारांच्या प्रचारात आणि सध्या जीवनात व्यस्त राहिले.
१९९७ मध्ये संयुक्त आघाडीच्या सरकारने त्यांना भारतरत्न देऊन सन्मानित केले, पण तोपर्यंत काँग्रेसला यांच्या योगदानाबद्दल कधीच आठवण झाली नाही पण जिवंत असताना स्वतःला भारतरत्न पुरस्कार देणारे काँग्रेसचे नेते भारताच्या उच्च पदावरती बसले हे कटू सत्य आहे.
गुलझारीलाल नंदा यांची मंत्री पदे आणि कार्यकाळ:
गुलझारीलाल नंदा हे भारतीय राजकारणातील एक थोर गांधीवादी नेते होते. त्यांनी अनेक महत्त्वाची मंत्रीपदे भूषवली, विशेषतः श्रम आणि गृह मंत्रालयांमध्ये. खाली त्यांच्या राजकीय कारकीर्दीत त्यांनी भूषवलेली प्रमुख पदे आणि त्यांचे कालखंड दिले आहेत:
कार्यकाळ:
1. कामगार मंत्री (Minister of Labour):
1952 – 1955:
पहिल्या नेहरू मंत्रिमंडळात केंद्रीय कामगार मंत्री म्हणून नियुक्त.
त्यांनी कामगार हक्क, वेतन संरक्षण, कामगार कल्याण योजनांसाठी प्रयत्न केले.
2. कामगार आणि रोजगार मंत्री (Minister for Labour and Employment):
1957 – 1963:
दुसऱ्या आणि तिसऱ्या नेहरू मंत्रिमंडळातही याच विभागाची जबाबदारी.
त्यांनी कामगार युनियन व्यवस्था, राष्ट्रीय कामगार धोरण यासारख्या धोरणांचा पाया रचला.
3. गृह मंत्री (Home Minister of India):
29 ऑगस्ट 1963 – 14 नोव्हेंबर 1966:
गृह मंत्रालय हे भारताच्या आंतरिक सुरक्षेचे सर्वात महत्त्वाचे मंत्रालय आहे.
त्यांनी चीन युद्धानंतरची राष्ट्रीय सुरक्षा स्थिती, काश्मीर प्रश्न, उत्तर भारतातील दंगली, यांच्यावर नियंत्रण ठेवले.
त्यांनी अति संयमित आणि निष्पक्ष गृह मंत्री म्हणून लौकिक मिळवला.
पंतप्रधानपदावर कार्यकारी स्वरूपात:
1. पहिल्यांदा कार्यवाहक पंतप्रधान:
27 मे 1964 – 9 जून 1964
पंडित नेहरूंच्या निधनानंतर तात्पुरता पंतप्रधान म्हणून जबाबदारी.
2. दुसऱ्यांदा कार्यवाहक पंतप्रधान:
11 जानेवारी 1966 – 24 जानेवारी 1966
लालबहादूर शास्त्री यांच्या मृत्यूनंतर पुन्हा तात्पुरते पंतप्रधान.
इतर पदे आणि योगदान:
1947: ब्रिटिश भारताच्या अखेरच्या काळात बॉम्बे प्रांताचे श्रम मंत्री.
1921 – 1947: गांधीजींच्या चळवळीत सक्रिय सहभाग – विशेषतः साबरमती आश्रम व अहमदाबाद मजूर संघटना.
अशा विद्वान माणसाला काँग्रेस पक्षाने बाजूला का केलं. हा एक मोठा प्रश्न आहे. याबाबत वाचकांनी नक्की विचार करावा असे अनेक दिग्गज नेत्यांचा वापरा आणि फेकून द्या या तत्त्वावरती काँग्रेस पक्षाने वापर केलेला आहे, हे विसरून चालणार नाही.
